بدرك واقع موفق شده‌اند . « 1 » س 674 - اگر راه الهى در حقيقت يكى باشد و شرايع هم يكى باشند پس اين اختلافات در اديان و شرايع كه در جوامع مختلف ظهور دارد چيست ؟ ج - به حسب ظاهر شرايع و احكام از جهت توسعه و ضيق باهم اختلاف دارند . و اين اختلاف در حقيقت اختلاف نيست بلكه اجمال و تفصيل است . امتى كه استعداد تحمل تفاصيل احكام را نداشته شريعتش سطحى و اجمالى و امتى كه چنين استعدادى را داشته شريعتش وسيع و تفصيلى است ؛ و گرنه تمامى اديان و شرايع در يك حقيقت كه همان توحيد فطرى باشد اتفاق داشته و همه بشر را به عبوديتى كه درخور وسع و طاقت بشرى است دعوت مىكرده‌اند ؛ چون خصوصيات خلقت خاص بشرى ذاتى او و در تمامى افراد گذشته و آينده او يك جور است و طورى نيست كه مرور ايّام و يا تحولات ديگرى آن خصوصيات را تغيير داده درنتيجه شعور و اراده او را شعورى ديگر و اراده‌اى غير اراده بشر اولى كند . وقتى اراده و شعور قابل تغيير است كه مبادى اراده كه همان حواس ظاهرى و احساسات و عواطف درونى است قابل تغيير باشد ، و وقتى اين حواس قابل تغيير است كه مبدأ آن‌كه همان عقل فطرى است قابل تغيير باشد ، و معلوم است كه عقل فطرى بشر ، فطرى و غير قابل تغيير است ؛ و اين منافات ندارد با اينكه آراء و مقاصد طبقات اوليه بشر با آراء و مقاصد طبقات آخرى آن از جهت اختلاف در حوائجش مختلف

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 6 ص 276 . [ با تصرف ]